- Nga oficer artilerie te Konsulli i Parë dhe Perandor, Napoleoni u ngrit në detyrë përmes fitoreve kyçe në Itali, Egjipt dhe grushtit të shtetit të 18 Brumerit.
- Ai e transformoi Francën me Kodin Napoleonik, Konkordatin dhe Legjionin e Nderit, dhe riorganizoi Evropën me Konfederatën e Rinit dhe Tilsit.
- Ambicia e tij në Gadishullin Iberik dhe pushtimi i Rusisë përshpejtuan përkeqësimin që çoi në Leipzig, rënien e Parisit dhe abdikimin e parë.
- Pas Njëqind Ditëve dhe Vaterlosë, ai u internua në Shën Helena; trashëgimia e tij ligjore dhe ushtarake vazhdon të jetë me ndikim dhe të gjenerojë polemika.
Një figurë po aq e admiruar sa edhe kontraverse, Napoleon Bonaparti ishte udhëheqësi ushtarak dhe politik i cili, që nga fillimet e tij modeste në Korsikë, arriti kulmin e pushtetit në Francë dhe riformësoi hartën e Evropës. Karriera e tij kombinoi fitore legjendare, reforma të qëndrueshme dhe vendime që shkaktuan konflikte të mëdha; të kuptuarit e veprimeve të Napoleonit përfshin eksplorimin e luftërave, ligjeve dhe ndryshimeve politike që përcaktuan një epokë.
Emri i tij mbetet shumë i pranishëm në kulturën popullore dhe debatin historik. Kohët e fundit, ai ka qenë përsëri në lajme për shkak të ankandit të një prej kapelave të tij të famshme për mbi dy milionë dollarë dhe publikimit të një filmi të suksesshëm, i cili shërben si një kujtesë pse figura e tij është kaq polarizuese: për disa, ai ishte ideali revolucionar i mishëruar në pushtet; për të tjerët, një autokrat i pamëshirshëm . Ky rrëfim shpjegon, në detaje dhe në një mënyrë të organizuar, çfarë bëri Napoleoni dhe pse trashëgimia e tij ende jehon.
Vitet e para në Korsikë dhe trajnimi
Ai lindi më 15 gusht 1769, në Ajaccio, në ishullin e Korsikës, vetëm një vit pasi Gjenova ia transferoi sundimin e saj Francës. Djali i Karlo Bonapartit dhe Letizia Ramolinos, ai u rrit në një familje fisnikërie të vogël me aspirata; emri i tij i lindjes ishte Napoleone di Buonaparte , i italianizuar, përpara se më vonë të frëngjizohej.
Falë njohjes së prejardhjes së tij fisnike toskanike nga i ati në vitin 1771, ai mundi të merrte arsimin e rezervuar për fisnikërinë. Ai studioi në Autun dhe në shkollën ushtarake të Brienne-le-Château, ku theksi i tij korsikan e bëri të tallej, dhe më vonë në École Militaire në Paris; ai shkëlqeu në matematikë dhe tregoi një interes të hershëm për strategjinë dhe politikën.
Ai u diplomua si toger artilerie më 28 tetor 1785, me detyrën e tij fillestare në Valence. Ai e ndau kohën e tij midis Francës dhe Korsikës dhe u përfshi në politikën lokale, duke u përplasur me Pasquale Paolin, një mbështetës të pavarësisë së ishullit; ky konflikt përfundimisht e çoi atë të përqafonte me vendosmëri kauzën franceze.
Revolucioni Francez dhe ngritja drejt famës
Kur shpërtheu Revolucioni në vitin 1789, Napoleoni ishte 19 vjeç. Shumë shpejt, aftësitë e tij ushtarake tërhoqën vëmendjen: në vitin 1793, gjatë rrethimit të Tulonit, ai komandoi artilerinë me efektivitet të madh dhe u plagos në sulmin e fundit; në moshën 24 vjeç ai u gradua në gjeneral brigade , një ngritje meteorike.
Ai luajti gjithashtu një rol në klimën e trazuar politike: ai botoi broshurën jakobine Le Souper de Beaucaire, e cila i hapi dyert midis udhëheqësve me ndikim. Pas rënies së jakobinëve në vitin 1794, ai u arrestua për pak kohë, por u rikthye në famë në vitin 1795 duke shtypur ashpër një kryengritje monarkiste në Paris në Vendéen, duke urdhëruar që të qëllohej me plumba mbi turmën; si rezultat i këtij episodi, ai u gradua në gjeneral major më 16 tetor 1795.
Ngritja e tij vazhdoi me shpejtësi. Më 2 mars 1796, atij iu besua komanda e Ushtrisë së Italisë (Armée d'Italie). Që atëherë, ai hyri në një periudhë në të cilën emri i tij u bë sinonim i fitoreve strategjike dhe manovrave të guximshme; Italia u bë laboratori i tij i gjenialitetit taktik dhe lidershipit.
Italia, Egjipti dhe data 18 e Brumerit
Në fushatën e parë italiane (1796-1797), ai mblodhi një ushtri të demoralizuar, e shkatërroi Mbretërinë e Sardenjës brenda pak javësh dhe e mposhti Austrinë me një seri fitoresh: Castiglione, ura e Arcole dhe Rivoli ishin ngjarje kyçe që kulmuan me rënien e Mantovës. Më 17 tetor 1797, Austria nënshkroi Traktatin e Campo Formio, duke pranuar në mënyrë efektive superioritetin francez; Napoleoni u shndërrua nga një gjeneral premtues në një ikonë kombëtare.
Me lejen e Drejtorisë, ai nisi një ekspeditë në Egjipt në vitin 1798 për të minuar interesat britanike. Ai i mundi Mamlukët në Betejën e Piramidave dhe pushtoi Kajron, por u mund nga një forcë anglo-osmane në Rrethimin e Akrës (1799) dhe humbi kontrollin e detit pas Abu Qirit; megjithatë, episodi la një trashëgimi kolosale shkencore me zbulimin e Gurit të Rosettës , i cili e çoi përpara egjiptologjinë.
Me t’u kthyer në Francë në tetor 1799, ai u bashkua me një komplot për të përmbysur Drejtorinë. Midis 9 dhe 10 nëntorit (18-19 Brumaire), ai udhëhoqi grushtin e shtetit që i dha fund Revolucionit dhe solli krijimin e Konsullatës; Napoleoni e vendosi veten si Konsulli i Parë me fuqi vendimtare.
Konsullata dhe ndërtimi i pushtetit
Kushtetuta e re, e nënshkruar më 13 dhjetor 1799, i lejoi atij të emëronte ministra, ambasadorë, gjyqtarë dhe anëtarë të Këshillit të Shtetit, organi përgjegjës për hartimin e ligjeve. Në frontin ushtarak, ai e konsolidoi autoritetin e tij me Betejën e Marengos (14 qershor 1800), ku ai e shndërroi një situatë kritike në fitore; ai gjithashtu vendosi një paqe të përkohshme me Traktatin e Amiens në 1802.
Reformat e tij të brendshme transformuan Francën: Konkordati i vitit 1801 qetësoi marrëdhëniet me Kishën dhe Kodi Civil (Kodi Napoleonik) vendosi parime të tilla si barazia para ligjit, mbrojtja e pronës dhe merita si kriter për ngritje në detyrë. Për më tepër, ai përmirësoi administratën dhe arsimin; puna e tij ligjore u përhap në vende të tjera dhe vazhdon të ushtrojë ndikim.
Më 12 maj 1802, Senati e shpalli atë Konsull për Jetë dhe më 19 maj, ai themeloi Legjionin e Nderit, të hapur si për burra ashtu edhe për gra, për të shpërblyer talentin dhe shërbimin. Jo të gjitha sipërmarrjet e tij patën sukses: ekspedita për të rimarrë Haitin dhe për të rivendosur skllavërinë dështoi dhe Haiti u bë i pavarur në 1804; po atë vit, Blerja e Luizianës për Shtetet e Bashkuara ndryshoi hartën e Amerikës së Veriut. Pragmatizmi dhe llogaritja politike udhëhoqën vendime me ndikim të gjerë.
Nga Perandoria e Parë te koalicionet e mëdha
I rrethuar nga komplote monarkiste, ai urdhëroi arrestimin e një dukë të akuzuar për komplot, i cili u ekzekutua më 21 mars 1804. Mes këtij tensioni, u miratua një kushtetutë e re dhe, më 18 maj, Senati shpalli Perandorinë; më 2 dhjetor 1804, Napoleoni e kurorëzoi veten perandor në Notre-Dame, dhe më 6 nëntor, vendimi i Senatit u ratifikua me ligj; lindi Perandoria e Parë Franceze.
Kundër Koalicionit të Tretë (1805-1806), Grande Armée i tij shfaqi epërsi dërrmuese: kapitullimin e Ulmit, pushtimin e Vjenës dhe një fitore vendimtare në Austerlitz (2 dhjetor 1805) kundër ruso-austriakëve. Ai riorganizoi Gjermaninë me Konfederatën e Rinit dhe përshpejtoi shpërbërjen e Perandorisë së Shenjtë Romake; ai gjithashtu vendosi vëllezërit e tij në fronet evropiane për të konsoliduar sistemin e tij.
Koalicioni i Katërt (1806-1807) solli fitore të mëtejshme: Jena-Auerstedt e shtypi Prusinë, ndërsa Eylau dhe Friedland e detyruan Rusinë të negocionte. Traktatet e Tilsit (korrik 1807) krijuan një aleancë franko-ruse dhe imponuan Sistemin Kontinental kundër Britanisë së Madhe; Prusia humbi gjysmën e territorit të saj dhe u krijua Dukati i Madh i Varshavës.
Spanja, Portugalia dhe kriza e vitit 1808
I fiksuar pas izolimit të Britanisë së Madhe, Napoleoni shfrytëzoi aleancën franko-spanjolle të krijuar nga Traktati i San Ildefonso-s (1796). Mbytja e fregatës Mercedes në vitin 1804 tensionoi marrëdhëniet midis Spanjës dhe Britanisë, dhe Sistemi Kontinental kërkoi tërheqjen e Portugalisë, një aleate tradicionale të Londrës, në konflikt. Me lejen e Charles IV dhe Manuel Godoy, trupat franceze hynë në Gadishullin Iberik me pretekstin e pushtimit të Portugalisë; hapi tjetër ishte të detyronte abdikimet e Bayonne dhe të vendoste vëllain e Napoleonit, Joseph I, në fronin spanjoll.
Përgjigja ishte e shpejtë dhe brutale: më 2 maj 1808, Madridi u ngrit dhe shtypja që pasoi shkaktoi Luftën e Pavarësisë. Me mbështetjen britanike, spanjollët dhe portugezët e shndërruan gadishullin në një vatër lufte guerile që imobilizoi më shumë se 200.000 ushtarë francezë; Beteja e Vitorias (21 qershor 1813) shënoi fillimin e fundit të mbretërimit të Jozefit , duke e detyruar atë të abdikonte në favor të Ferdinandit VII.
Largimi i mbretit legjitim shkatërroi strukturat qeveritare në Spanjë dhe dolën junta rajonale, të cilat pretendonin sovranitet në mungesë të monarkut. Ky model, siç e ka shpjeguar historiania Natalia Sobrevilla, u përhap në Amerikën Latine dhe shkaktoi një krizë të thellë kushtetuese; edhe kur u hartua Kushtetuta e Kadizit, zgjidhja u konceptua si një monarki kushtetuese.
Inovacioni ushtarak dhe armët e kohës së saj
Në një nivel teknik dhe organizativ, Napoleoni revolucionarizoi mënyrën se si zhvillohej lufta: ai popullarizoi rekrutimin ushtarak, e strukturoi ushtrinë në korpuse ushtarake gjysmë-autonome dhe përsosi lëvizshmërinë me kolona marshimi që lejonin përqendrime të shpejta për të goditur aty ku dhembte; përdorimi i tij i pamëshirshëm dhe fleksibël i artilerisë ishte vendimtar në shumë fusha beteje.
Sa i përket armatimit individual, karabina zëvendësoi arkebusin dhe rriti shkallën e zjarrit dhe saktësinë. Bajoneta, e integruar në doktrinë, e transformoi këmbësorin në një qitës dhe luftëtar në luftime të afërta me ndryshime të menjëhershme të ritmit; këto përmirësime teknike dhe doktrinare çimentuan shumë nga fitoret e tyre.
Sot, një pjesë e asaj bote materiale mund të përjetohet përmes replikave historike: firma të specializuara si DENIX përfshijnë në katalogët e tyre pjesë emblematike që lidhen me epokën napoleonike, nga një pistoletë me dy tyta e lidhur me Napoleonin dhe pistoletat me çakmak, deri te topat miniaturë dhe hapëset e letrave të frymëzuara nga shpata Briquet; objekte që ndihmojnë në përhapjen e kulturës materiale të periudhës pa qëllime luftarake.
Katastrofa ruse dhe fillimi i fundit
Në vitin 1812, ai nisi pushtimin e Rusisë me rreth 480.000 ushtarë dhe 120.000 rezervë, duke kaluar Niemen më 24 qershor. Rusët shmangën një përplasje vendimtare, duke përdorur një politikë të tokës së djegur dhe duke e dërrmuar Ushtrinë e Madhe; pas Betejës së përgjakshme të Borodinos (7 shtator), Napoleoni hyri në një Moskë të zbrazët dhe që së shpejti do të digjej.
Pa asnjë paqe në horizont, ai urdhëroi një tërheqje më 18 tetor. Mes urisë, të ftohtit dhe ngacmimit nga armiku, ekspedita u shndërrua në një tragjedi: nga qindra mijëra, vetëm disa mijëra u kthyen të aftë për të luftuar; vlerësohet se vetëm rreth 20.000 kaluan lumin Niemen gjallë . Katastrofa ndezi Koalicionin e Gjashtë (1813-1814) kundër Francës.
Në tetor 1813, disfata në Leipzig (16-19) - "Beteja e Kombeve" - përshpejtoi dezertimin e aleatëve gjermanë dhe shpërbëu Konfederatën e Rinit. Në vitin 1814, ndërsa britanikët depërtuan nga jugu, prusianët, rusët dhe austriakët përparuan drejt Parisit; kryeqyteti ra më 31 mars dhe Senati e rrëzoi Napoleonin më 2 prill.
Abdikimi, Elba, Njëqind Ditët dhe Waterloo
Napoleoni abdikoi në favor të djalit të tij, Napoleonit II, dhe u dërgua në mërgim në ishullin e Elbës. Ky nuk ishte fundi: më 1 mars 1815, ai zbarkoi në bregdetin jugor të Francës dhe, më 20 mars, rimori Pallatin Tuileries; Njëqind Ditët kishin filluar.
Ai e parapriu koalicionin e ri Aleat dhe pushtoi Belgjikën me rreth 130.000 burra, duke arritur fitore më 16 qershor. Dy ditë më vonë erdhi prova vendimtare në Waterloo , në jug të Brukselit; një kombinim gabimesh, mungesë koordinimi me marshallët e tij dhe suksese nga Wellington dhe Blücher vulosën humbjen e tij më 18 qershor.
Më 22 qershor, ai abdikoi për herë të dytë dhe më 14 korrik iu dorëzua britanikëve. Më 17 tetor 1815, ai mbërriti në ishullin e largët të Shën Helenës, ku qëndroi në paraburgim deri në vdekjen e tij më 5 maj 1821, në moshën 51 vjeç; shkaku zyrtar ishte kanceri i stomakut, megjithëse është sugjeruar helmim nga arseniku.
Të dhënat personale dhe kronologjia thelbësore
Emri francez: Napoleon Bonaparte. Vendi dhe data e lindjes: Ajaccio (Korsikë), 15 gusht 1769. Vdekja: Shën Helena, 5 maj 1821. Prindërit: Carlo Bonaparte dhe Letizia Ramolino; titujt: Konsull i Parë (1799-1804) dhe Perandor i Francezëve (1804-1814 dhe 1815).
Momente kryesore: Gjeneral Major pas shtypjes së kryengritjes monarkiste (16 tetor 1795); Komandant i Përgjithshëm në Itali (2 mars 1796); Kampo Formio (17 tetor 1797); ekspeditë në Egjipt (1798-1799); grusht shteti i 18 Brumerit (9-10 nëntor 1799) dhe kushtetuta e re (13 dhjetor 1799); Konsull për Jetën (12 maj 1802) dhe krijimi i Legjionit të Nderit (19 maj 1802); shpallja e Perandorisë (18 maj 1804) dhe kurorëzimi (2 dhjetor 1804); Koalicionet e Treta dhe të Katërta (1805-1807), Tilsit (korrik 1807); Lufta Spanjolle e Pavarësisë (1808-1814) me Vitorian (1813); pushtimi i Rusisë (1812); Leipzig (1813); Rënia e Parisit (31 mars 1814) dhe abdikimi; Njëqind Ditë (mars-qershor 1815); Waterloo (18 qershor 1815) dhe mërgimi përfundimtar; mbërritja në Shën Helena më 17 tetor 1815.
Vlefshmëria, polemika dhe kultura
Trashëgimia e Napoleonit shtrihet përtej ushtrisë. Kodi i tij Civil, angazhimi i tij ndaj centralizimit administrativ dhe meritokracisë, si dhe promovimi i institucioneve si Këshilli i Shtetit lanë një kornizë që zgjati shumë kohë pas disfatës së tij; vendimet e tij modernizuan sistemet ligjore në pjesën më të madhe të Evropës.
Në mënyrë simbolike, ai vazhdon të ngjallë emocione të forta dhe kontradiktore. Debatohet nëse ai ishte reformatori i madh që konsolidoi arritjet e Revolucionit apo, përkundrazi, nëse ai mishëroi një prirje autoritare dhe luftarake. Ngjarjet aktuale kulturore e mbajnë atë në qendër të vëmendjes: një film i kohëve të fundit dhe ankandet multimilion dollarëshe të sendeve të tij personale tregojnë se figura e tij vazhdon të gjenerojë kuriozitet dhe polemika; pak biografi janë shkruar dhe lexuar aq gjerësisht sa e tija.
Përtej mitit, të dhënat historike tregojnë një strateg novator që luftoi rreth 60 beteja duke humbur shumë pak, një sundimtar që kodifikoi ligjin civil dhe riorganizoi shtete të tëra, dhe një protagonist që nisi luftëra shkatërruese; sukseset dhe dështimet e tij vazhdojnë të studiohen në akademi dhe universitete.
Të gjitha sa më sipër pikturojnë një tablo të një personazhi drite e hijeje: korsikani i ri që shkëlqeu në Itali, konsulli i parë që rindërtoi Francën, perandori fitimtar i Austerlitz dhe ai i mundur i Waterloo-s; një trashëgimi e madhe dhe kontradiktore, ndikimi i së cilës, për mirë e për keq, ndihet ende.
